Nieuw boek over Leidse hofjes
Eind september werd in Diaconaal Centrum de Bakkerij door Uitgeverij Barabinsk een boek over hofjes gepresenteerd, geschreven door Ine Leermakers en Wietske Donkersloot. Na het eerste boek, waarin Leermakers en Welling alle 35 Leidse hofjes de revue lieten passeren, worden in dit tweede boek acht hofjes van vóór de Reformatie uitgebreid beschreven. Daaronder zijn vier hofjes, die beheerd worden door de Stichting Hofjes Diaconie Hervormde Gemeente Leiden: het Jeruzalemshofje, het Groot Sionshofje, het Sint Annahofje of Joostenpoort en het Bethaniën- of Emmaushofje.
Hofjes
Meer dan 500 jaar geleden, zo vermeldt de achterflap van het boek, ontstonden er in Leiden de eerste hofjes. Ze werden gesticht door particulieren, meestal afkomstig uit de rijke burgerij en de lage adel. Hun doel was om arme oudere mensen gratis te laten wonen. In hun stichtingsakte omschreven deze weldoeners hun daad met de woorden: ‘wonen om Gods wille’. Door dergelijke werken van barmhartigheid te verrichten, konden zij niet alleen een plek in de hemel verdienen, maar ook hoge posities en aanzien op aarde. Ine Leermakers en Wietske Donkersloot raadpleegden voor dit boek vele archieven in en buiten Leiden, waaronder een deel van het archief van de Stichting Hofjes van de Diaconie Hervormde Gemeente Leiden in De Bakkerij.
Presentatie
Leermakers vertelt dat hofjes een vorm van armenzorg zijn. Daarom werd gekozen voor de presentatie van het boek in het Huiszittenhuis (huidig Diaconaal Centrum De Bakkerij) van waaruit eeuwenlang de huiszittende (=thuiswonende) armen bedeeld werden, o.a. met brood, soep en turf en kraampakketten. Hofjesbewoners behoorden ook tot de huiszittende armen. Vervolgens bood zij aan Henri Lenferink, burgemeester van Leiden, het eerste exemplaar van het boek aan, als vertegenwoordiger van de stedelijke overheid. Hij raadde iedereen aan eens een hofjeswandeling te maken! Verder vroeg hij zich af of de rijke stichters van de hofjes dat gedaan hadden uit goedheid of uit eigen belang? Bij dat eigen belang kan je denken aan het verkrijgen van aanzien tijdens het leven en het bidden voor hun zielenheil na hun dood, door de hofjesbewoners. De goedheid kunnen we doortrekken naar deze tijd: de stad Leiden heeft met de hofjes vele historische plekken in de binnenstad.
Franciscus
Het tweede exemplaar van het boek werd aangeboden aan Ton Peters, pastoor van de Hartebrugkerk, als representant van de rooms-katholieke hofjes. Hij legde, als Franciscaan, de verbinding met Franciscus van Assisi, die zich ook het lot van de armen aantrok. Niet omdat Franciscus zoon was van een lakenhandelaar en de geschiedenis van de Leidse hofjes ook alles te maken heeft met de bloeiende lakenindustrie in Leiden. Wél omdat het handelen van Franciscus veel gelijkenis vertoont met wat gebeurde bij de stichting van de eerste hofjes in Leiden. Het is maar goed, zegt Peters, dat de rooms-katholieke kooplieden die de hofjes stichtten, letterlijk hun naam daaraan verbonden. Dat is de redding geweest van die hofjes (lekeninstellingen), toen op gegeven moment alles wat met de Roomse Kerk te maken had met wortel en tak uitgeroeid werd.
Stichting
Als vertegenwoordiger van de protestantse hofjes kreeg Wim Nieboer, penningmeester van de Diaconie van de Protestantse gemeente Leiden, als derde het hofjesboek aangeboden. Hij memoreerde dat enkele decennia geleden het beheer van de ‘Hervormde’ hofjes nog geheel in handen was van de diakenen van de Hervormde Gemeente Leiden. Het was in die tijd een eer die oudgedienden onder de diakenen te beurt viel om regent van één of meer hofjes te worden. Misschien was het vroeger makkelijker om alles in een hofje in goede banen te leiden: op overtredingen stonden strenge straffen en sancties, die zondermeer uitgevoerd werden. Anderzijds hadden zowel de regenten in vroeger eeuwen als nu regelmatig zorgen over het onderhoud van de woninkjes en de financiën daarvoor. Financiële zorgen zijn er ook de reden van dat de diakenen zich nu niet meer rechtstreeks met de hofjes bemoeien. In de 70-tiger jaren van de vorige eeuw was er geen geld voor het dringend noodzakelijke onderhoud. De Gemeente wilde wel bijspringen, maar geen geld geven aan een kerkelijke instelling. Daarom werd het bestuur van de Hervormde hofjes overgedragen aan een aparte stichting.
Het boek Wonen om Gods wille in Leids Hofjes geeft in de inleiding een uitgebreid overzicht over kenmerken en het ontstaan van hofjes, over de politieke en stedelijke ontwikkeling. De armenzorg komt uitvoerig aan de orde (ook het Huiszittenhuis), alsmede een godsdienstoverzicht. Vervolgens worden de acht hofjes zeer uitvoerig beschreven, met veel foto’s, kaarten en een Engelse samenvatting. Kortom: een prachtig boek, dat verkrijgbaar is in de boekhandel voor € 29,95 (ISBN 90-73983-20-5).
tel. (071) 51 44 965 :: fax (071) 51 49 744 :: e-mail info@debakkerijleiden.nl
