Nieuws > Diaconiebericht nr. 27, augustus 2005

Diaconiebericht 27, augustus 2005

Een selectie uit de inhoud:

Met hart en handen

Op water en brood

De voorbereidingen voor de oprichting van een voedselbank voor Leiden en omstreken viel dit voorjaar samen met de expositie van een serie sculpturen "de werken van barmhartigheid". In de Leidse Studenten Ekklesia was bij de serie kunstwerken, die in de Hooglandse kerk stonden opgesteld, een serie vieringen gepland, met steeds een van de barmhartigheden als thema. Ik kreeg er twee toebedeeld om bij 'voor te gaan': eten geven aan wie honger heeft en drinken aan wie dorst heeft.

Gestaalde kaders

De sculpturen hebben allemaal een kern van plaatstaal, gemaakt van damwanden. "Gestaalde kaders", noemt Tineke Smith, de kunstenares, dat zelf. Het verwijst naar de gestaalde kaders die eigenlijk in onze samenleving de harde garantie zouden moeten zijn, dat er barmhartigheid is; eten voor wie honger heeft en drinken voor wie dorst heeft. De barmhartigheden zelf worden in deze twee kunstwerken gevormd door glas. De kunstenares gelooft dat barmhartigheid, niet toevallig ook een naam voor God zelf, zo helder en transparant in het leven te vinden is. Bij de twee kunstwerken rond honger en dorst zijn de glazen leeg, schrijnend leeg. Een etenskom en drinkbeker; het is helder als glas dat ze leeg zijn. Een rauwe aanklacht is het; tegen die gestaalde kaders: de overheid, de hulpinstanties, de rijke mensen waaronder ikzelf. Waarom is er zoveel honger op onze wereld? Waarom komt de een tekort en heeft de ander zoveel over dat er een industrie voor bestaat om het overtollig en ongewenste voedsel te vernietigen? Waarom komen er steeds meer hulpvragen bij diaconieën terecht; en dan niet voor luxe zaken maar voor echte broodnood, een lege broodtrommel, en dat al weken lang?

Tineke Smith, Zeven werken der barmhartigheid
De zeven werken van barmhartigheid, Tineke Smith

Eten en drinken

Waarom maken eten en drinken zo'n groot deel uit van diaconale projecten? Ik zag dat werk van barmhartigheid weer, van Tineke Smith; die damwand, dat gestaalde kader. Het leek wel of het pal stond, paal en perk stelde aan de vloed van tranen, van hulpvragen; het leek of het met uitgestoken handen eten en drinken aanbood. Hier: voor de honger, de leegte, in je leven; voor de dorst, het onvervulde verlangen van al je teleurstellingen. Het kunstwerk blijkt, als je zo kijkt, een en al barmhartigheid. Het deed me denken aan de Open Maaltijd, elke twee weken in De Bakkerij. Het was als de vrijwilligers die dan al in de middag beginnen met de voorbereidingen: een driegangen maaltijd voor een paar euro; een feest voor de gasten voor wie zowel het eten als het sámen eten een ongekende luxe is. Ik zie de gedekte tafels, de stralende gezichten, de rollators in de gang, het kleine hondje onder de tafel en hoor het applaus na afloop voor de koks.

Het was ook als de vrouw, die met tranen in haar ogen bij me opbiechtte hoe ze zich schaamde om hulp te moeten vragen. "Maar het is niet voor mezelf", zei ze en met de zelfspot die ik zo vaak aantref bij mensen diep in de misère, wees ze op haar ronde lijf. "Bij mij kan er wel wat van af; de minister zei dat toch in de krant? Die mensen zijn gewoon te dik van al het slechte eten dat ze kopen. Ja, slecht is nou eenmaal het goedkoopst… Nee, het is niet voor mezelf, maar voor mijn kinderen. Ik heb ze al een paar keer zonder eten naar bed moeten sturen."

Protest en perspectief

Rond de oprichting van de voedselbank zijn er steeds weer heftige discussies. Iemand wil niet meewerken, omdat ze het idee zo vreselijk vindt, terug te moeten naar de duistere tijden van de bedeling. "Voedselpakketten uitdelen in Nederland?", roept een ander. "Dat doen ze in Afrika. In Nederland is geen honger; hoogstens geven mensen hun geld verkeerd uit." "Jullie spelen de minister mooi in de kaart", zegt weer een ander. "Die wil een terugtredende overheid en particulier initiatief. Zo geven jullie precies wat hij wil. Armoede is een zaak van de overheid; alleen die kan garanderen dat er objectief en voor ieder toegankelijk hulp gegeven wordt, zonder schaamte."

Groot gelijk, iedereen heeft groot gelijk. Honger heb je in Afrika. Maar dat maakt de wanhoop van de moeder die hier in Nederland de eindjes niet aan elkaar kan knopen niet minder. Armoede is relatief, natuurlijk: het is altijd armer zijn dan de anderen om je heen. Maar dat maakt de nood niet opeens 'maar' betrekkelijk. We hebben in onze samenleving een soort minimum van wat we noemen: mee kunnen doen. Maar voor velen valt er niet mee te doen; aan een warme, gezonde maaltijd elke dag, een keer naar het zwembad, met de trein of bus, of het boekenpakket voor de kinderen. Op een minimum leven, niet voor even maar voor lang, gaat niet meer met de gestegen kosten voor eten, kleren, huur en energie. De meer dan 800 regelingen en voorzieningen zijn te ingewikkeld: zelfs professionele hulpverleners weten er nauwelijks weg in. Het oprichten van een voedselbank is dan niet meer dan symptoombestrijding, natuurlijk. Daarom moet het doel ervan uiteindelijk ook verder liggen dan alleen de eerste nood lenigen in vele situaties die structureel tekort komen, door welke oorzaak dan ook. Het doel is protest en perspectief. Protest dat het niet nodig zou moeten zijn in een rijk land als Nederland, een land rijk ook aan instanties en voorzieningen voor hulp. Perspectief, omdat we met die voedselbank mensen op het spoor kunnen komen die met betere hulp wel aan hun recht op bijstand, soms letterlijk, kunnen komen. Perspectief dat het dus, uiteindelijk, niet meer nodig zou hoeven zijn; als iedereen goed geholpen wordt.

Barmhartigheid

Utopisch? Idealistisch? Ik zou het 'hardnekkig hoopvol' willen noemen. Als ik naar de bijbel kijk, weet ik dat we daar niet de eersten in zijn. Eten en drinken spelen in veel hoopvolle beelden daar een grote rol. Iedereen genoeg te eten en te drinken. Iedereen geniet van de vruchten van het graan en de wijnstok die ze zelf heeft zien groeien. Profeten putten zich uit in over elkaar heen rollende beschrijvingen van tafels vol vette spijzen en heerlijke dranken. Het is niet zelden dat juist bij samen eten en delen, heel weinig genoeg blijkt te zijn voor velen. En tot ieders gelukzaligheid is het juist dan, bij zo'n "tafel van samen" dat God zelf er in levenden lijve bij aanwezig is. Eten en drinken blijken in de bijbel een primaire levensbehoefte. Logisch, dat kennen we. Zonder eten kun je nog even, zonder water ga je dood. Vaak ervaren mensen juist midden in de woestijn, letterlijk zoals in de bijbel of figuurlijk als in een woestenij van uitzichtloosheid, dat er toch weer kracht komt om door te gaan: water en brood, als een teken uit de hemel zelf. Er staan in de bijbel veel kleurrijke verhalen over. Wie in diaconaal werk goed om zich heen kijkt, ziet ze dagelijks gebeuren. Barmhartigheid, een groot woord, en toch alledaags, op water en brood.

Ds. Annemieke Kelder

Diaconaal centrum De Bakkerij  -  Oude Rijn 44 b/c  -  2312 HG Leiden
tel. (071) 51 44 965 :: fax (071) 51 49 744 :: e-mail info@debakkerijleiden.nl